Czyste Powietrze pod lupą - czy dotacje na pompy ciepła są zbyt wysokie?

Program wart miliardy, ale czy dobrze wydawane

Program Czyste Powietrze od lat pozostaje najważniejszym instrumentem wsparcia dla właścicieli domów jednorodzinnych, którzy chcą pozbyć się przestarzałych, kopciuchowych źródeł ciepła. Rocznie na ten cel przeznaczanych jest około 6 mld zł z pieniędzy publicznych. To ogromna suma, która - jak wskazują specjaliści rynku OZE - nie zawsze trafia tam, gdzie powinna, i nie zawsze w takiej wysokości, jaka byłaby ekonomicznie uzasadniona.

Od 20 lipca w programie weszły w życie nowe przepisy, jednak dotyczą one głównie kwestii formalnych - prawa własności nieruchomości oraz okresów rozliczeniowych. Zmiany te mają usprawnić proces składania wniosków i poszerzyć krąg osób mogących skorzystać z dofinansowania. Nie ruszono jednak najbardziej kontrowersyjnego elementu całego mechanizmu, czyli poziomów dotacji do konkretnych technologii grzewczych.

Dotacje do pomp ciepła oderwane od realiów rynkowych

Największe wątpliwości budzi dziś finansowanie pomp ciepła typu powietrze-woda, które są najpopularniejszym wyborem beneficjentów programu. Standardowe dofinansowanie do takiego urządzenia sięga 30-35 tys. zł, a po doliczeniu wsparcia na instalację hydrauliczną, zasobnik ciepłej wody i bufor, łączna kwota dotacji może przekroczyć nawet 50 tys. zł.

Problem polega na tym, że rynek pomp ciepła przeszedł w ostatnich latach poważną korektę cenową. Po okresie boomu z lat 2022-2023, kiedy ceny urządzeń były wyśrubowane, w 2024 roku nastąpiło znaczące tąpnięcie. Modele o mocy 8-10 kW, które jeszcze niedawno kosztowały około 30 tys. zł, można obecnie kupić za kwoty nieprzekraczające 10 tys. zł. Eksperci nie kryją, że ceny sprzedawane w ramach programów dotacyjnych były sztucznie podnoszone, ponieważ sprzedawcy zakładali, że klient i tak sfinansuje zakup z dopłaty publicznej.

Ryzyko nadmiernych korzyści dla nieuczciwych uczestników rynku

Taka sytuacja tworzy realne pole do nadużyć. Jeśli koszt urządzenia wynosi obecnie około 10 tys. zł, a jego montaż kolejne 5 tys. zł, to trudno znaleźć uzasadnienie dla utrzymywania dotacji na poziomie kilkukrotnie wyższym od rzeczywistych kosztów inwestycji. W praktyce oznacza to, że część beneficjentów może uzyskiwać nadwyżkę finansową znacznie przewyższającą realną wartość poniesionych wydatków.

Trzeba pamiętać, że środki na program pochodzą z kieszeni podatników. Publiczne pieniądze powinny wspierać sensowne, racjonalne inwestycje w efektywność energetyczną budynków, a nie stanowić mechanizm umożliwiający zakup najdroższych dostępnych na rynku urządzeń, gdy osoby finansujące zakup z własnej kieszeni często wybierają rozwiązania znacznie tańsze i równie skuteczne.

Zbyt duże moce w małych domach

Kolejnym słabym punktem systemu jest brak odpowiedniego dopasowania dofinansowania do rzeczywistych potrzeb energetycznych budynków. Pompy ciepła o mocy do 10 kW z powodzeniem ogrzeją domy o powierzchni 150-180 m², a więc zdecydowaną większość jednorodzinnych budynków w Polsce. Mimo to program w wielu przypadkach umożliwia dofinansowanie urządzeń o znacznie większej mocy, co prowadzi do sytuacji, w których podatnicy finansują ogrzewanie ponadstandardowych, dużych rezydencji na tych samych zasadach, co skromne domy jednorodzinne.

Kotły pelletowe i zgazowanie drewna - kolejne pytania bez odpowiedzi

Podobne wątpliwości dotyczą wsparcia dla kotłów opalanych pelletem. Wysokość dotacji nie zawsze koresponduje z aktualnymi cenami tych urządzeń, co - podobnie jak w przypadku pomp ciepła - stwarza ryzyko przefinansowania inwestycji względem realnych kosztów rynkowych.

Jeszcze więcej pytań wzbudza obecność w programie kotłów zgazowujących drewno. Zdaniem części ekspertów, ta technologia w wielu przypadkach nie powinna być objęta dofinansowaniem w ogóle, ponieważ jej efektywność ekologiczna i energetyczna bywa niższa niż w przypadku innych dostępnych rozwiązań, a jednocześnie wciąż wiąże się ze spalaniem paliwa stałego, co nie idzie w parze z długofalowymi celami dekarbonizacji sektora ciepłownictwa indywidualnego.

Jak naprawić system dotacji

Postulaty ekspertów idą w jednym kierunku - urealnienia poziomów wsparcia względem aktualnych cen rynkowych urządzeń oraz lepszego dopasowania mocy dofinansowywanych instalacji do faktycznych potrzeb energetycznych budynków. Regularna aktualizacja tabel dofinansowania, oparta na rzetelnych analizach cen rynkowych, mogłaby ograniczyć skalę nieefektywnego wydatkowania publicznych środków.

Równie istotne jest wzmocnienie mechanizmów kontrolnych, które pozwoliłyby ograniczyć liczbę wyłudzeń i nieprawidłowości w programie. Zamiast finansować pojedyncze, często zawyżone inwestycje, warto rozważyć przesunięcie części środków w stronę kompleksowej termomodernizacji budynków, która przynosi trwałe efekty energetyczne i ekologiczne.

Czyste Powietrze wymaga korekty, nie rewolucji

Program Czyste Powietrze bez wątpienia odegrał ogromną rolę w walce ze smogiem i modernizacji polskiego budownictwa jednorodzinnego. Jednak jego dalsza skuteczność zależy od tego, czy uda się dostosować mechanizm dofinansowania do zmieniających się realiów rynkowych. Ceny urządzeń grzewczych, w tym pomp ciepła, mogą się jeszcze zmieniać, dlatego elastyczność i regularna weryfikacja poziomów wsparcia powinny stać się stałym elementem zarządzania programem. Tylko w ten sposób publiczne pieniądze będą wydawane racjonalnie, a program zachowa społeczne zaufanie niezbędne do jego dalszego funkcjonowania.